javascript hit counter

تبلیغات

تبلیغات

خانه » آیا می دانید؟ » کندوکاوی در لالایی های ایرانی: اهمیت، کاربرد و درون مایه ها

کندوکاوی در لالایی های ایرانی: اهمیت، کاربرد و درون مایه ها

کندوکاوی در لالایی های ایرانی: اهمیت، کاربرد و درون مایه ها

لالایی

نمکستان» لالایی های فارسی، بخش عمده ای از ادبیّات شفاهی سرزمین ماست که در کنار افسانه ها و قصه های عامیانه (به عنوان گونه ای از ادبیّات کودکان) در گذشته کاربرد بسیار داشته است. مادران هنگام خواباندن فرزندان خود با خواندن لالایی، فضایی سرشار از عاطفه می آفریدند و ضمن آرامش بخشیدن به کودک، نرم نرمک او را از عالم بیداری به دنیای رنگین خواب فرو می بردند.

پیشینه استفاده از لالایی ها به درستی مشخّص نیست، امّا شواهد موجود حاکی از آن است که در روزگاران گذشته، برای محافظت از کودکان در برابر سرما و گرما و گزند حشرات و جانوران وحشی، آنان را در نوعی گهواره  موسوم به “نَنو” می خوابانیده اند. لالایی ها درکنار همین ننوها و از اعماق روح و جانِ مادران، پدران و دایه های مهربان پدید آمده اند و بی سبب نیست که واژه «لالایی»، کلمه «مادر» و محبّت ها و نوازشهای مادرانه را در ذهن تداعی می کند.

موارد اهمّیت و کاربرد لالایی ها

لالایی ها، سخنان شیرین، ساده، کوتاه و آهنگینی است که برای آرام کردن و خواباندن کودک توسط مادر، پدر، دایه و یا مادر بزرگِ طفل خوانده می شود و از یکسو بیانگر احساسات درونی، آلام و آرزوها، ویژگیهای روحی و مشکلات و مسائل خانوادگی و اجتماعی زنان و مادران است و از سوی دیگر، با مضامین لطیف و سرشار از مهر و عاطفه خود، پیوندی ناگسستنی میان مادر و فرزند به وجود می آورد.

چنان که می دانیم، کودکان برای رسیدن به رشد و تکامل و برخورداری از زندگی سعادتمندانه، نیاز به آرامش خاطر و امنیّت همه جانبه دارند. خواندن لالایی توسّط مادر و به هنگام خواب، پاسخ مناسبی به این نیاز طبیعی کودک است و به تحکیم روابط عاطفی مادر و فرزند کمک می کند.

شاید بتوان گفت که مهمترین فایده لالایی ها، ارزشهای تربیتی آن است. متخصّصان تعلیم و تربیت و قصه گویان با تجربه معتقدند که قصه گویی پیش از خواب را برای بچّه ها باید از ۶ ماهگی و دست بالا از ۹ ماهگی آغاز کرد و بهتر است که این کار با خواندن لالایی برای اطفال خردسال شروع شده، با نقل قصه های ساده و سپس داستانهای پرماجرا و دنباله دار ادامه پیدا کند.

نکته شایان توجّه این است که ضرورت گفتن لالایی و قصّه های شیرین هنگام خواب و استراحت بچّه ها در شرایط فعلی جامعه ما و با توجّه به فرهنگ زندگی ماشینی، بیش از گذشته احساس می شود.

امروزه، بیشتر مادران جوان علاوه بر رسیدگی به امور منزل، در خارج خانه، عهده دار کار و مسئولیتی هستند و در طول ساعات روز، فرصت کافی برای برقراری ارتباط درست و مؤثر با کودکان خود ندارند. علاوه بر این، از آن جا که کیفیّتِ بودن با بچّه ها مهمتر از کمّیت و میزان ساعات آن است، ناگزیر مادران می بایست از روش ها، وسایل و راه هایی استفاده کنند که از زمانِ در کنار بچّه ها بودن، بیشترین بهره را ببرند.

یکی از این راه ها خواندن لالایی توسّط مادر به هنگام خواباندن کودک و قصّه گویی در محیط خانه است. بچّه ها نیاز دارند که پدر و مادر و به خصوص مادر در طول شبانه روز، لحظات و دقایقی را به آن ها اختصاص دهد و جالب است بدانیم که مادران هم به این زمان خاصّ نیاز دارند و در واقع این نیاز، نیازی است متقابل.

درونمایه لالایی ها

لالایی ها در زبان های مختلف وجود داشته است و جزو ابتدایی ترین آثار موسیقی جهان به شمار می آید و سه بُعد دارد:

۱- شاعرانه ۲- موسیقیایی ۳- تئاتری.

لالایی ها درونمایه ای شاعرانه و سرشار از عواطف و احساسات دارند. صرف نظر از وزن کامل عروضی، موزون و آهنگین اند. موسیقی لالایی ها کاملاً رمانتیک و گاه غمگنانه است. همچنین تصنیف های زیبایی از لالایی ها توسط آهنگسازان معروف جهان ساخته شده که از آن میان می توان به آثار «ویلیام بارتِ» انگلیسی، «شوپن» و «موتزارت» اتریشی اشاره کرد. منظور از بُعد تئاتری لالایی ها، حرکات و کُنش خاصّ مادر ضمن خواندن لالایی است که سبب می شود لالایی ها تأثیر مطلوبی بر روی کودک بگذارد.

لالایی ها با شکل و محتوای گوناگون در اغلب قریب به اتّفاق گویش های ایرانی وجود دارد. با آن که روایت های مختلفی در لالایی ها دیده می شود و در ارتباط با محیط و مسایل زندگی، بینش های اجتماعی و… تنوّع مضمون دارند، امّا هدف که همانا آرام ساختن و خواب کردن کودک در طیفی از رؤیاهای رنگارنگ و نیز بیان غمها، شادی ها و امیدهای زندگی می باشد، در همه آن ها مشترک است.

محتوای لالایی ها عبارت است از زیبایی های طبیعت، بیان ویژگی های روحی و شخصیتی و مشکلات و مسایل خانوادگی و اجتماعی زنان و مادران و آلام و آرزوهای مادر در مورد فرزندش. ویژگی دیگر لالایی ها، بدیهه گویی در مضمون و وزن و قافیه و الفاظ می باشد که توجّه برخی از شاعران را جلب کرده است به طوری که با الهام از لالایی، آثاری به وجود آورده اند که از این جمله اند برخی از شعرای دوره مشروطیّت که لالایی های سیاسی ساخته اند. همچنین از جمله شاعرانی که در گویش محلّی شعر ساخته اند، هه ژار، شاعر میهنی کُرد را می توان نام برد که لالایی مؤثری به نظم در آورده است.

لالایی ها از جنبه موسیقیایی نیز اهمّیت دارند. زمزمه گر لالایی آن را نه مانند یک شعر معمولی بلکه باید با آهنگ بخواند. تأثیر و اهمّیت این جنبه از ویژگی های دیگر لالایی مهمتر است، زیرا کودک اساساً مفاهیم و معانی لالایی را درک نمی کند، بلکه این آوا و آهنگ است که در او اثر می گذارد و لذّت و شادمانی و حرکت در عالم رؤیاها را نصیبش می سازد.

لالایی های فارسی از مضامین متنوّع و رنگارنگی برخوردارند که رایج ترین آن ها از این قراراست:

۱- ستایش مادر از فرزند

هر کودکی در چشم مادر خود، خوب ترین و زیباترین است؛ از این رو هرگاه که مادر به ستایش فرزند می نشیند، او را به دلپسندترین، لطیف ترین و زیباترین موجودات طبیعت یعنی گُل و ماه و خورشید مانند می کند:

لالا لالا به گُل مانی

به آب زیر پُل مانی

به گل مانی که تازه می دهد پر

به ماه مانی که تازه می زند سر

۲- آرزوهای مادر برای فرزند

کودک محور آرزوها و آمال قلبی مادر می باشد. مادر، سرمایه جوانی، سلامت و شادابی خود را بی دریغ نثار فرزندش کرده و چه بسا در راه تأمین آسایش و خوشبختی او از خواسته ها، امیال و آرزوهای خود چشم پوشیده است؛ از این رو طبیعی می نماید که تبلور تمامی امیدها و آرزوهای خود را در وجود کودکش ببیند و همه خوبی های عالم و بهترین های زندگی را برای او بخواهد.

لالا لالا گُل لاله

دل از مِهر تو خوشحاله

الهی زنده باشی تو

شَوی دَه ساله، صد ساله

* * *

لالا لالا عزیز اللّه

قلم در دست برو ملاّ

بخوان جزوه کلام اللّه

نگه دارت بوَد اللّه

۳- راز و نیاز با خدا و دعاهای مادر برای فرزند

وجود کودک تا آن جا برای مادر عزیز و با ارزش است که نه تنها خود با دل و جان به مراقبت و پشتیبانی از او بر می خیزد، بلکه بزرگان دین و خدا و پیامبر را هم به یاری می خواهد.

لالا لالا خدا یارت

رسول اللّه نگه دارت

نگه دار سرو جانت

جان مادر به قربانت

۴- بیان دردها و رنجهای مادران و گله از روزگار

لالایی ها، سرود زنان و مادرانِ سرزمینِ ماست. نغمه هایی که از دل و جانِ زنِ ایرانی بر آمده، درنهایت بی پیرایگی و لطف برزبانش جاری گشته است و درست به همین دلیل چون آینه ای شفّاف، زوایای زندگی، رنجها و شادی ها، دلخوشی ها و نگرانی های او را در خود می نمایاند.

در جامعه مرد سالار و سنتی گذشته، یکی از دغدغه ها و دلواپسی های زن، نداشتن فرزند پسر بوده است که در صورت غیبت یافقدان پدر بتواند تکیه گاه و پشتیبان مادر و خانواده باشد.

لالا لالا عسل باشی

دلم می خواست پسر باشی

به هر مجلس که بنشینی

توجادار پدر باشی

دل مشغولی دیگر او، امکان ورود غریبه ای به نام «هَوو» در قلمرو زندگی خانوادگی اش بوده، که به معنای از دست دادن شوهر و عدم آرامش و خوشبختی بوده است. زنِ تازه وارد، همه توجّه و محبّت همسر او و پدر خانواده را به خود اختصاص می داده و در نتیجه فرزندانش با وجود داشتن پدر، یتیم و مادر نیز بی یار و یاور می شده است.

لالا لالا گُلِ زیره

چرا خوابت نمی گیره

بابات رفته زنی گیره

ننه ات از غصّه می میره

۵- سفر پدر، تحمّل دوری و دغدغه انتظار

عدم حضور پدر در خانه و جمع صمیمی خانواده، مشکلات تربیتی بسیاری را به دنبال دارد و در صورت تکرار و در دراز مدّت موجب بروز بحرانهای عاطفی – روانی در مادر و فرزندان خواهد شد، زیرا در پرورش صحیح کودکان به وجود هر دوی آنها (مادر و پدر) نیاز هست و هر یک نقش و وظیفه خاصّ خود را بر عهده دارد. بدیهی است چنانچه لازم باشد مادر به تنهایی این بار سنگین را به دوش بکشد ناگزیر از تحمّل فشارهای جسمی و روحی فراوان خواهد بود.

شماری از لالایی های فارسی، واگویه این رنجها، دلتنگی ها و محرومیّتهای عاطفی است که بر قلب و روح مادر جوان سنگینی می کند. او که دلتنگ و نگران سلامت همسر و مشتاق دیدار مجدّد است، گاه آن چنان در حصار مشکلات زندگی و نیازهای فرزندانش گرفتار می شود که خواسته ها و تمایلات خود را فراموش می کند.

لالا لالا گُلِ سوری

دو چشم دارم به راه دوری

که راهِ دور فراق داره

به چشمانم بیاد نوری

* * *

لالا لالا گُلِ پسته

بابات رفته به گلدسته

بچّه ام آروم نمی گیره

شدم از دست او خسته

امّا در نهایت همین کودک دوست داشتنی با شیطنتها و شیرین زبانی هایش مایه امید مادر و انگیزه ای برای ادامه حیات اوست.

لالا لالا گُل با غم

تو هستی مرهم داغم

لالا لالا تو را دارم

چرا از بی کسی نالم

۶- روابط خانوادگی و ابراز محبّت افراد فامیل به کودک

یکی از مضامین متداول در لالایی های فارسی، بیان چگونگی روابط خانوادگی و مناسبات میان افراد فامیل است که اغلب همراه با محبّت و صفا و نشان دهنده روحیه کمک و همیاری میان آنهاست. جالب این جاست که مادر، علاوه بر ابراز محبّت به کودک و رسیدگی به نیازها و خواسته های او از بستگان و اطرافیان طفل انتظار دارد که فرزندش را مورد لطف و محبّت قرار دهند. در نگاه مادر، پرنده آسمان و ماهی دریا نیز در خدمت کودکِ دلبند او هستند.

لالا لالا گُلِ آلو

خدا بهش بده عمو

لالا لالا گُلِ غوره

خانه دایی به ما دوره

لالا لالا گُلِ آلو

چراغ خانه خالو

همون خالوی کم همّت

نکرده گُل ما رِ خدمت

* * *

لالا لالایی لالایی

همه مرغ و همه ماهی

همه مرغا ثنا گویند

برات ذکر خدا گویند

۷- کیفیت پرورش و تربیت کودک

مادر، باغبانی است که از سر مهر و باشوق بسیار به پرورش گُلهای زیبای زندگی یعنی فرزندانش می پردازد و تنها دلخوشی او این است که شاهد شکفتن، رشد و بالندگی آنها باشد. تربیت کودک در مراحل مختلف و از جنبه های گوناگون صورت می گیرد که در لالایی ها با تعبیرات زیبا و دلنشین بیان شده است.

لالا لالا لالات کُنَم

به گهواره طلات کنم

خوراک صبح و شامت را

همه نُقل و نبات کنم

* * *

لالا لالا گُلِ سوسن

سرت بردار، لبت بوسم

لبت بوسم که بوداره

که باگُل گفت و گو داره

۸- اشاره به طبیعت و زیبایی های آن

در گذشته، زندگانی مردم، پیوند بسیار با طبیعت داشت. زنان و مردانِ روستایی در دشتها، کوهپایه ها، جنگلها و سواحل دریا به دنیا می آمدند، در دامان طبیعت بزرگ می شدند، به پرورش فرزندان خود می پرداختند و سرانجام در دل پهناور خاک به خواب ابدی فرو می رفتند.

محیط زندگانی کودکان به چهار دیواری خانه های کوچک و آپارتمان های بلند شهر محدود و محصور نمی شد. کودک روستایی هم با طبیعت بیگانه نبود. گلها و گیاهان، جانوران، حشرات، پرندگان و حیوانات اهلی را در خانه و باغ و مزرعه می دید و می شناخت و به دلیل انس و الفت با طبیعت، احساس تنهایی و دلتنگی نمی کرد. روز را کنار مادر یا در آغوش او به سر می برد و شب هنگام که دیده، برهم می نهاد، با آوای دل انگیز لالایی مادر به خواب می رفت؛ ترانه های زیبایی که در آنها از بهار و باغ و گُل، خورشید و ماه و چشمه و سنبل سخن می رود و کودک در کلامِ دوست داشتنیِ مادر به زیباترین پدیده های طبیعت مانند می شود.

لالا لالا گُلِ لاله

که گُل دارم به گهواره

که گُل وقت گلابش شد

عزیزم وقت خوابش شد

* * *

لالا لالا گُلِ گندم

که گهواره ات کجا بَندُم

به پای بوته سنبل

که چهچه می زند بلبل

* * *

لالا لالا عزیز کبک مستم

میان کبک ها دل بر تو بستم

تمام کبک ها رفتن به بازی

منِ بیچاره پابستِ تو هستم

۹- پند و اندرز

پدر و مادر جز خوشبختی فرزند، آرزویی ندارند و برای تحقّق این خواسته از هیچ کوششی فرو گذار نمی کنند. یکی از جلوه های این تلاش و محبّت بی شایبه، راهنمایی و هدایت فرزند بر اساس تجربه و دانش به دست آمده و در قالب پند و اندرز است.

پند و اندرز در لالایی ها و کلام دلنشین مادران، جایگاه خاصّی دارد، به ویژه که عاطفه سرشار مادرانه و تعبیرات لطیف لالایی ها از تلخی و ناگواریِ پند و نصیحت می کاهد.

لالا لالا گُلِ نعنا

از این کوچه نرو تنها

که کوچه بُرّی شوخ داره

سرت را می بَرند از راه

* * *

لالا لالا عزیز اللّه

عزیز مو برو ملاّ

بروملاّ که ملاّشی

که قرآن خونِ داناشی

۱۰- باورهای قومی و مذهبی

فرهنگ عامه و از جمله لالایی ها، آینه شفّافی است که باورهای قومی و مذهبی، سنّتها و خرافات در آن بازتابی گسترده دارد. در لالایی های فارسی، اعتقادات قلبیِ مادر و آنچه برای کودکش می پسندد خالصانه، ساده و بی پیرایه بازگو می شود.

لالا لالا گُلِ غوزه

نگینِ سبزِ فیروزه

بیا که واکنیم روزه

که فردا عیدِ نوروزه

* * *

لالا لالا به مشهدشی

به پای تختِ حضرت شی

اگر حضرت بفرمایه

تو جارو کشِ مرقدشی

جدا از اعتقادات دینی و آیینهای مذهبی، پاره ای عقاید خرافی نیز در لالایی ها به چشم می خورد که نمایانگرِ کمی دانش و ناتوانی پیشینیان در مقابله با عوامل طبیعی و بیماریهاست؛ مانند باورِ عوام به حضور موجوداتی از قبیل «دیگ به سر»، «لولو» و «آل» در بالین کودک و گاه مادرِ او و خطرناک بودنِ آنها:

نَه گاو دارم، نَه گوساله

به غیر از رودِ یکساله

برو لولوی صحراییتو از رودم چه می خواهی

که این رودم پدر دارهدو خنجر بر کمر داره

برو لولو جهنّم شوبلاگردانِ رودم شو

۱۱- خوراک، پوشاک ، وسایل زندگی و حرفه ها

از دیگر مقوله های فرهنگ عامّه که با بررسی آن می توان به فرهنگ منطقه ای خاص پی برد. چگونگی خوراک، پوشاک، اشیا و لوازم زندگی و پیشه هاست که در لالایی ها به پاره ای از آنها نیز اشاره می شود:

لالا لالا بیا دایه

بیاور تشت و آفتابه

بشویم پای ماهزاده

که ماهزاده رِخدا داده

* * *

لالا لالا گُل سوسن

بابات اومد چشمت روشن

بابات رفته به هِل چینی

بیاره قند و دارچینی

* * *

لالا لالا گل قندم

برات گهواره می بندم

که گهواره شاه مقصود

بند و بارش همه یاقوت

* * *

لالا لالا گُلِ لاله

درخت سیبِ یکساله

باباش رفته به آبداری

دَم بیلش طلاکاری

منبع: زهرا مهاجری. گل پسته: مجموعه لالایی های فارسی. مشهد: آستان قدس رضوی، شرکت به نشر، ۱۳۹۱.

کندوکاوی در لالایی های ایرانی: اهمیت، کاربرد و درون مایه ها

پاسخ دادن

نکات : آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.فیلدهای الزامی علامت گذاری شده اند. *

*

مراسم عروسی